سال 94مجموعه تخت فولاد
English\العربیهنقشه سایتنقشه سایتعضویت و ورود اعضاورود اعضاصفحه اصلیصفحه اصلی
زندگی نامه مختصر زندگی نامه مشروح حکایت ها تصویر
ميرزا آقا امامي ميرزا آقا امامي  
1375 قمري :تاریخ فوت
خاندان امامي :محل دفن
   
 



حاج ميرزاآقا امامى
حاج ميرزا مهدى معروف به حاج ميرزا آقا امامى. فرزند سيّد محمّدحسين حسينى، متوفّى 1375 ق. ويژگى ممتاز وى در عرصه هنر احياءِ هنر از ياد رفته عصر صفوى يعنى ساخت جلد سوخت است. در هنرهايى همچون تذهيب، نقشه فرش، گل و مرغ، نقّاشى قلمدان نيز استاد بود. و از هنرمندان مينياتوريست معاصر ايران بود. وى شاگردان برجسته‏اى چون حسين بهزاد، محمود فرشچيان را تربيت نمود. از اين هنرمند آثار ارزنده و تابلوهاى نفيسى به جاى مانده است
 
 



ميرزا آقا ( محمد مهدي ) امامي

 

ميرزا محمد مهدي امامي، معروف به ميرزا آقا امامي از نادره كاران هنر سدۀ چهاردهم در اصفهان است. اين نگار آفرين چيره دست در شهر هنر خيز اصفهان به سال 1260 ش برابر هشتم ذي الحجه 1300ق (همايي، 1375، ص321)به دنيا آمد.

پدرش سيد محمد حسين، فرزند ميرمحمد مهدي معروف به ميرزا جان، فرزند ميرزا زين العابدين معروف به مير سيد، فرزند ميرزا رحيم، معروف به ميرزا كوچك نقاش است كه نسبشان به امامزاده زين العابدين مدفون در بقعة درب امام مي­پيوندد (همانجا).

 

 سيد محمد حسين، مردي متدين و آگاه به علوم و معارف اسلامي و حرفه­اش هنر نقاشي و شگردش گل و مرغ بود( كاوياني،1379،سال 21، ص 185). وي به سيد محمد حسين گل و بوته ساز اشتهار داشته و در رده استادان چيره دست اين هنر بوده است و هر چند كارهاي او فراوان به دست نيامده، ولي در توانايي و حسن سليقه از مبرزترين استادان گل و بوته ساز بوده است (ميراث جاويدان، سال پنجم ، ش 3و4، ص235).امضاي او «يا اباعبدالله الحسين» بود (مصاحبه با سركار خانم زينت السادات امامي،2/8/1383). وي در 21 رمضان 1321ق وفات يافته و در تخت فولاد در تكية پشت مصلي مدفون شده است.

 

 

سيد محمد رضا امامي خطاط كه آثار خطي او در ايوان طلاي بارگاه ثامن الائمه ديده مي شود و نيز سيد محسن امامي و سيد علي امامي كه هر دو از خوشنويسان نامي بوده اند و آثار ارزندة آنها در مسجد امام اصفهان و نيز بيرون از مرزها؛ يعني هند و عتبات مشهور و چشمگير است، از همين دودمان و از اجداد و اسلاف ميرزا آقا امامي  بوده­اند (كاوياني، 1379، ص185).

 

    پدر بزرگ مادري او، شيخ عبدالحسين زاهدي، مردي اخلاقي و عالم بود و نسب او، با پنج يا شش واسطه به شيخ زاهد گيلاني مي­رسيد ( همان،­  سند موجود در آرشيو دانشنامه تخت فولاد).

  ميرزا آقا امامي تا سن 24 سالگي به فراگرفتن علوم ديني اشتغال داشت (­مصاحبه با زينت السادات امامي،2/8/83). آنگاه نزد استادان فن به يادگرفتن شيوه­هاي گوناگون نقاشي، از مينياتور و گل و بوته سازي و تهذيب و تشعير پرداخت و به دستور پدر، چون در چهره سازي احتياط شرعي است، منحصراً به بوته سازي و گل وبرگ سازي پرداخت ( همايي، 1375/325).

 

    وي از پانزده سالگي به موازات تحصيل، نزد پدر و عمويش سيد نصرالله امامي به فراگيري هنر بوته سازي پرداخت­ (كاوياني، 1379، سال21،ص185).

 

از ديگر اساتيد وي، ميرزا رضي صنيع همايون طالقاني بود كه در سفري كه به تهران داشت و حدود شش ماه طول كشيد، نزد او به فراگيري فنون تذهيب پرداخت ( همايي،1375، ص321). نقش و نگار سحر آميز و گيراي بناهاي تاريخي اصفهان، مانند چهلستون و عالي قاپو و هشت بهشت نيز در جاي خود الهام بخش ميرزا آقا در آفرينش آثاري به سبك رضا عباسي و ديگران بود؛ چنانكه در پاره­اي از كارهاي وي تأثير اين نقشها بخوبي نمايان است؛ به طوري كه خود حاج ميرزا آقا هم به اين ­نكته اذعان داشته كه بزرگترين استاد وي در فنون نقاشي و طراحي، عمارات صفويه باقي مانده­ اصفهان بوده است و هر چه از دقايق هنر آموخته­، از بركت سرمشقهاي اين بزرگ استادان بلند پايگاه بوده است ( سالنامه دبيرستان شاهدخت اصفهان، ص191).

 
 

    استاد همايي مي نويسد: نگارنده يكي از روزها كه در منزل مرحوم ميرزا عبدالحسين قدسي خوشنويس، چند ساعت با حاج ميرزا آقا هم صحبت بودم و سرگذشت او را پرسيدم، فرمود:

« جواني بودم كه دستي در تذهيب و سوخت سازي داشتم. در يكي از حجرات فوقاني كاروانسراي محمد صادق خان دكّه گرفته، خود سر، پيش خود كار مي كردم و با دقايق نقاشي و طراحي قديم آشنا نبودم. شاگردي هم داشتم كه با من كار مي كرد. يك روز خانمي انگليسي كه فارسي خوب حرف مي زد به حجرۀ من آمد و كار ما را پسنديد. پيشنهاد كرد كه من با دو نفر شاگرد نزد او كنترات شده، براي نقشه برداري و گرته گيري در عمارت عالي قاپو براي او كار كنيم و اجرت بگيريم. چون در آن ايام بسيار كم مايه و بي بضاعت و خامل و گمنام بودم، اين پيش آمد را مايه شهرت و كسب معيشت دانسته، كاملاً استقبال كردم. روز ديگر به اقدام قنسولخانۀ انگليس و اجازۀ دولت، وسايل كار فراهم شده بود . من تا آن وقت نمي دانستم كه در نقاشيها و طراحيهاي عالي قاپو و چهل ستون و عمارات ديگر صفوي، چه معجزات هنري به كار رفته است! كم­كم به آن آشنا و روز به روز فريفته تر و متحيّر تر شدم و از همان تاريخ در رشتۀ قديمي سازي افتادم و از بركت عمارات كم كم به مقام استادي رسيدم. دورۀ كنترات تمام شد، اما از آن پيش آمد بسيار ممنون و سپاسگزارم كه مرا به عالمي تازه سوق داد( همايي، 1375، ص322-323).

 

 

    ميرزا آقا دو سال هم نزد ميرزا احمد نقاش، فرزند ميرزا عبد الوهاب ريزي لنجاني كاركرده و چندين چشمه هنر بزرگ را، از قبيل سوخت سازي و دو پوست كردن كاغذ و مقوا سازي و معرق سازي كاغذ و چرم را نزد ملا محمد تقي صحّاف اصفهاني­ فرا گرفته است (­ همانجا ).

 

    امامي مدتها در كارگاه عموي خود به كار هنري ادامه داد. ­آنگاه كارگاهي در تيمچه­ علي­نقي و سپس سراي سنگتراشان، معروف به سراي ملك اختيار كرد و به طور مستقل به كار پرداخت(­اديب برومند، مجله وحيد،ش 206، ص24). در اين كارگاه حدود بيست نفر هنر­آموز زير نظر او تعليم مي ديدند كه هر كدام در رشته­اي خاص فعاليت داشتند.

     هنر آموزان مكتب اين بزرگمرد، ستارگان درخشان آسمان هنرند؛ بزرگاني چون حسين بهزاد، حسين اسلاميان، هادي­خان تجويدي، حسين­خطايي، محمود فرشچيان، سيد رضا بهشتي نژاد (دريا)و فرزندان مرحوم امامي،سيد ابوالقاسم، سيد فخر الدين، سيد صدرالدين و زينت السادات امامي دختر آن مرحوم كه همه هنر آموز مكتب امامي بودند.

 

   


وي مردي ديندار و پرهيزگار و خوش محضر و فروتن بود. هرگز  به آزمندي و مال اندوزي روي نياورد و از مال و خواسته آنچه بهره مي گرفت، بهري به نيازمندان و خويشان درويش خود مي بخشيد. مردي خوش سيما و دلشاد و گشاده روي به نظر  مي­رسيد و استادي بود كه نه تنها در قلمرو هنر، بلكه در منش و رفتار نيز پايگاهي بلند داشت.

 

 

استاد همايي مي­نويسد:

    حاج ميرزا آقا مردي بسيار مقدس و متشرّع ديندار است كه با كمال ايمان، مواظب فرايض و سنن شرعي است. بسياري از سور قرآن را به سبب كثرت تلاوت حفظ دارد و حتي الامكان نماز جماعت و مراقبت مسجدش ترك نمي­شود. با وجود اين همه هنرمندي، زندگاني او متوسط، بلكه فقيرانه مي­گذرد، اما استغناي طبع او از هر ثروتمندي بيشتر است(­همايي، 1375، ص322).

    همدوره­هاي اين استاد در اصفهان تني چند از          نام­آوران هنر بودند كه با برخي از آنان رفت و آمد مي­كرد و دركارگاه خود، با هريك، به گفتگوي طنز آميز و همكاريهاي هنري وقت مي­گذرانيد؛ از آن جمله مي­توان از اساتيدي، همچون محمد باقر سميرمي­، عبدالحسين صنيع همايون­، محمد علي نوه آقا نجفي معروف، آقا محمد علي مذّهب، محمد حسين مصور الملكي و خوش نويس زاده را نام برد­   ( اديب برومند، مجله وحيد، ش 206، ص16).

      او مردي خوش ذوق، با قريحه، بذله­گو، خوش مشرب و فوق العاده حساس بود (­مصاحبه با زينت السادات امامي، 2/8/83).

 

     دكتر عيسي صديق در مورد وي مي نويسد: به ايراني بودن خود افتخارمي كرد و آداب و رسوم ملي ومذهبي را به حد اعلي رعايت مي نمود. در راستي و درستي و ديانت و عفت و مناعت كم نظير بود. در سخاوت و كمك به ديگران از آزادگان بود و كاملاً مشمول فرمودۀ سعدي كه­:

قـرار در كــــف آزادگـــان نگيرد مال
نه صبر در دل عاشـق، نه آب در غربال
                                  ( صديق،1345/ ص196)  

 

    دوران هنر نمايي امامي بيشتر بين سالهاي 1305 تا 1325ش بود و در اين مدت بسياري از تابلوهاي نفيس و آثار ديگر او به كشورهاي اروپا نيز راه يافت كه در  موزه­هاي خصوصي و عمومي  نگهداري  مي­شود.

    كارهاي او را در رشته هاي هنري زير مي توان برشمرد:
 
 
1-    نقاشي به شيوه مينياتور؛2- تذهيب و تشعير؛ 3- نقاشي به شيوه مشهور به ايراني سازي؛4-گل و بوته سازي؛5- تابلو سازي در صنعت سوخت؛6- در سازي به سبك صفوي؛7- كار بر روي قاب آينه و جعبه مقوايي و جلد؛8- طرح نقشه فرش.

 

    1- نقاشي به شيوه مينياتور:

    آثار امامي در مينياتور به دو بخش تقسيم مي­شود: يكي كارهايي كه جنبه تقليدي از روي كارهاي استادان پيشين دارد و در واقع آزمونه­هاي تتبع و ممارست است و ديگر آثاري كه نماينده تصرفات ذوقي آن استاد در شيوه مينياتور است. وي در هر دو قسمت چيره دستي نشان داده است. تابلو هاي مينياتور امامي دقيق و ظريف و براي نمايشگر خوش نما و خوش حالت است و از ويژگيهاي سبك او در تصوير آن است كه چهره و اندام را متمايل به فربهي نشان مي­دهد و در برخي از            تابلو­هايش رنگ آميزي ضعيف به نظر مي­آيد(­اديب­ برومند، مجله­ وحيد، ش­206، ص16-17).

 

2- تذهيب و تشعير:

    امامي هر چند در تذهيب به پايه استادان طراز نخستين اين فن، همچون آقا محمد علي مذّهب و ميرزا رضي و ديگران نمي­رسيد، اما عاري از           چيره­دستي نبود و مخصوصاً در« زرنشان»  و « گلهاي خطايي زرين» ­ كه در حاشيه نقشها تأثيري شگرف دارد استادي زبر دست بود و دست كمي از هنرمندان عصر صفوي نداشت و بخصوص در پرداختن تشعير زرين غوغا مي­كرد( امامي،1381، ص9).
 

 

3- مكتب نقاشي ايراني سازي:

    امامي درسبك « ايراني سازي» كه از اواخر عصر صفوي در برابر « مينياتور» پديد آمد، نيز هنر نمايي داشت و آثاري در اين شيوه به ظهور رساند.

 

4- هنر گل و بوته سازي:

    اين هنر يكي از شاخه هاي نقاشي­ايراني است كه بسيار جذاب و دل انگيز است و استادان شيرين كاري از عهد صفويه تا دوران ما به اين فن روي آورده و نمونه هاي ممتاز از گل و بوته سازي، مخصوصاً بر روي قلمدان آفريده اند.

    امامي در اين هنر نيز كه هنر خانوادگي او به شمار             مي­رفت و تني چند از خويشاوندانش در دسته استادان اين فن بودند تتبع زياد مي كرد و گل و بوته و گل و مرغ را به دو سبك مينياتور و ايراني سازي در درجه عالي مي­ساخت؛ به طوري كه تابلو هاي او در اين رشته بي مانند است.

5- رشته سوخت:

    اين هنر كه در صنعت جلد سازي و صحافي اهميت بسزايي را دارا بود، در دوره قاجار كه             جلدهاي رنگ و روغني جانشين جلدهاي سوخت شد، به تنزل گراييد تا آنجا كه بتدريج از رواج افتاد و هر چند آقا محمد تقي صحاف اصفهاني و حاج ميرزا آقا امامي سخت در احياي جلد سوخت كوشيدند، ولي نتيجه مطلوب نگرفتند، زيرا براي هنر كتاب سازي دوره قاجار جلد هاي رنگ و روغني پسنديده تر بود.

امامي براي زنده كردن صنعت سوخت تصميم گرفت اين هنر را از جلد سازي به تابلوي مينياتور منتقل كند و ساخت تابلوي سوخت را كه تا آن وقت سابقه نداشت، شروع و نخست در كارگاه هنري مرحوم  ميرزا عباس ذوالفنون اسفرجاني كه مجمع تني چند از هنرمندان آن روزگار بود و سپس در كارگاه خود به تكميل اين هنر كوشيد تا سرانجام آن را به پايه بلندي از نفاست رسانيد و شاگرداني­گرانمايه در اين فن      همچون شادروان خطايي، خوشنويس زاده و دخترش زينت السادات امامي را پرورش داد.

    تابلوهاي سوخت امامي مجموعه­اي از هنر مينياتور و « معرق كاري» و « خام و پخته» و « تشعير و تذهيب» و« برجسته كاري» و « آرايش قاب» است و هنر و صنعت را به گونه­اي دلپسند به هم پيوسته است ( همان، ص18-19).

 
 

6- شيوه درسازي به سبك صفوي:

    اين درها به لحاظ شكل، همچون درهاي صفوي و از جهت نقاشي به سبك مينياتور و تركيبي از مجلسهاي هاي بزم و مزيّن به زرنشان و تشعير بود و براي گنجه­ها و صندوق خانه­ها استفاده مي­شد.، علاوه بر اين، امامي تابلوهاي مينياتور را نيز به شكل مستطيل عمودي بر روي چوب مي­ساخت كه داراي جنبه آرايش و نمايش بسيار خوب بود و از حيث ارزش هنري ممتاز به شمار مي­رفت (همان، ص 19).

 

7- جعبه سازي و قاب آينه و جلد كتاب:

    جعبه و قاب آينه و جلد نيز مثل قلمدان از نوع كارهاي مقوايي رنگ و روغني است كه از ميانه هاي عصر صفوي رايج گرديد و در روزگارقاجار شيوه نقاشي آن تغيير كرده، به سبك خاص آن دوره مبدل شد. امامي در اين زمينه هم آثار زيادي پديد آورد، ولي در اين كار بر خلاف همدوره­هاي خود به مكتب مينياتور صفوي وفادار ماند. از اين رو، اين قبيل كارهايش مثل آثار استاداني، چون آقا نجف، محمد اسماعيل اصفهاني و عباس شيرازي توفيق پسنديدگي نيافت و به عنوان اثر خارج از اسلوب زمان قلمداد گرديد( همانجا).
 

 

8-طرح نقشه فرش:

    امامي در طرح نقشه هاي فرش از استادان طراز اول محسوب مي­شد و بسياري از فرشهاي نفيس و گرانبهاي اصفهان در عصر حاضر مرهون طراحي و سرپرستي اوست و در قالي، كارهاي گل و بوتة او شاهكارهاي مسلم اوست ( سالنامه دبيرستان شاهدخت اصفهان، ص192).

    امامي در تهيه اين طرحها به نقشه­هاي مشهور به شاه عباس و ديگر نقشه ها و رنگ­آميزي­هاي عصر صفوي نظر داشت ولي از كانون ذوق خود نيزمايه­هاي روشن و گرم مي­گرفت و بهترين طرح­ها را به كارگاههاي درجه اول اصفهان ارايه مي­كرد( اديب برومند، مجله وحيد،ش 206، ص24).

    مرحوم امامي علاقه بيش از حدي به ائمه اطهار داشت و از اين رو سفري به كربلا كرد. وي در بازگشت از عراق مدتي كوتاه در اهواز توقف داشت و در آنجا با شخصي آشنا شد كه طراح نقشه هاي قالي بود. ميرزا آقا كه در نقاشي و مينياتور استادي بي­بديل بود، نقشه­هايي براي دوست تازه آشناي اهوازي خود طراحي كرد، ولي به رغم اصرار او براي توقف در اهواز، راهي اصفهان شد و در شهر زادگاه خود طراحي فرش و بافت قالي را توسعه داد و قاليهاي نفيس و خوش نقشي آفريد. و از دولت وقت به عنوان تشويق دو مدال طلا دريافت نمود( مصاحبه با زينت السادات امامي، 2/8/1383).

    امامي در دوران زندگي خود دو همسر گرفت كه از اولين چهار پسر و يك دختر آورد و از دومين يك پسر و يك دختر. از ميان فرزندانش، دو نفر، يكي سيد فخر الدين امامي و ديگري بانو زينت السادات امامي در فرا گيري هنر پدر و اجدادش آوازه­اي يافتند.

بانو زينت السادات در مينياتور، تذهيب و سوخت چيره دستي شگفت­آور است و در گل و بوته سازي به شيوه ايراني همه جا آوازه در انداخته است. و از آثار مهم و برتر وي در هنر سوخت، تابلوي بزرگ معراج پيامبر(ص) است كه سالهاست مشغول خلق و آفرينش آن است.
 
 

    سرانجام حاج ميرزا آقا امامي صبح روز پنج شنبه 16 آذر 1324ش / 22 جمادي الاول 1375ق در اصفهان درگذشت و پيكرش را در قبرستان شمالي مصلّاي تخت فولاد به خاك سپردند. در وفات ايشان شعرايي چند مرثيه و ماده تاريخ هايي سروده­اند كه از آن جمله مرثيه و ماده تاريخ استاد همايي را در زير        مي آوريم:

آه كه دست قدر، واي كه دور قمر
ز گنج اهل هنر، گوهر يكتا ربود
راست به بالاي او، جامه­يي آراسته
 از ادبش طرح و نقش، از هنرش تار و پود
آه كه ديگر چنان، هنروري كاردان
نياورد اصفهان، نپرورد زنده رود
امامي نامدار، كه اندر اين روزگار
به طرح نقش و نگار، همسر بهزاد بود
 گرچه به صد چشمه كار، بود مهين اوستاد
 باز هنر بر هنر، به شوق بر مي فزود...
    بعد از چهار بيت ديگر ماده تاريخ فوت وي را چنين مي­سرايد:
         
... از پي تاريخ او، نوشت كلك سنا
نقش امامي فلك، ز لوح گيتي ربود
 ( همايي، ص326)

 

 

منابـع:

1-    اديب، برومند: عبدالعلي.(بي­تا).« ميرزا آقا امامي»، مجله وحيد، ش 206.

2-    بهشتي نژاد، سيد رضا. (1383ش). طوفان دريا، اصفهان: چهارباغ، چاپ اول.

3-    سالنامه دبيرستان شاهدخت اصفهان.

4-    صديق، عيسي. (1345ش). يادگار عمر؛ خاطراتي از سرگذشت دكتر عيسي صديق، تهران: امير كبير.

5-    كاوياني، مصطفي.( 1379ش). « معرفي چند چهرۀ درخشان هنر معاصر اصفهان»، مجله دانشكده ادبيات دانشگاه اصفهان، ش20و 21، بهار و تابستان.

6-    مصاحبه با سركار خانم زينت السادات امامي، 2/8/1383.

7-    وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي.       (1381ش). ميرزا آقا امامي، با مقدمه فاطمه كاتب، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي.

8-    همايي، جلال الدين. (1375ش). تاريخ اصفهان ( مجله هنر و هنرمندان) به كوشش بانو ماهدخت همايي، تهران: پژوهشگاه  علوم انساني و مطالعات فرهنگي.

/ حميد خليليان/

 

دانشنامه تخت فولاد/جلد اول

 

 

 

   

 

 

 

خواننده گرامی : هرگونه اطلاعاتی اعم از عکس، سند، صوت و ...که از این شخصیت در اختیار دارید برای ما به نشانی takhtfoulad@isfahan.ir ارسال کنید تا برروی سایت قرار گیرد.
تلفن تماس : 6636610 - 0311
بالای صفحه
City
Temp
بیشینه دما
HightTemp
کمینه دما
LowTemp
طلوع آفتاب
SunRiseTime
غروب آفتاب
SunSetTime